Omijanie sankcji wobec Rosji przez kraje trzecie — jak nie dać się wciągnąć

Twoja firma nie handluje bezpośrednio z Rosją — i właśnie dlatego możesz nie zdawać sobie sprawy z ryzyka. Mechanizm obejścia sankcji (ang. circumvention) polega na tym, że towar objęty embargiem UE trafia do Rosji nie wprost, lecz przez łańcuch pośredników w krajach trzecich. Jeśli Twoja firma jest jednym z ogniw tego łańcucha — nawet nieświadomie — naruszasz sankcje unijne z pełnymi konsekwencjami prawnymi.

Ten artykuł wyjaśnia, jak działa ten mechanizm, jak go rozpoznać i co zrobić, żeby Twoja firma nie stała się nieumyślnym uczestnikiem omijania sankcji wobec Rosji.

Stan prawny na dzień: 2026-05-20.

TL;DR — najważniejsze w 60 sekund

• Unia Europejska uchwaliła do tej pory 20 pakietów sankcji wobec Rosji, ostatni 23 kwietnia 2026 r.¹ — zakaz eksportu towarów objętych embargiem obowiązuje wszystkie firmy w UE, niezależnie od branży i wielkości. Pełną chronologię omawiamy w przeglądzie pakietów sankcji UE wobec Rosji.
• Obejście sankcji (circumvention) oznacza transfer zakazanego towaru do Rosji przez kraj trzeci — pośrednik w Kazachstanie, Armenii, ZEA czy innym państwie reeksportuje towar dalej. Twoja firma może być częścią takiego łańcucha bez wiedzy.
• Prawo UE zakazuje nie tylko bezpośredniego naruszenia sankcji, ale też świadomego i celowego udziału w działaniach zmierzających do ich obejścia.²³
• Od 11. pakietu (23 czerwca 2023 r.) obowiązuje klauzula „No re-export to Russia" — musisz uzyskać od kupującego w kraju trzecim pisemne zobowiązanie, że towar nie trafi do Rosji.⁴⁵
• Czerwone flagi to m.in.: nowy pośrednik bez historii, towar o podwójnym zastosowaniu (dual-use), niestandardowa trasa logistyczna, rozbieżność między deklarowanym odbiorcą a rzeczywistym użytkownikiem końcowym.
• Naruszenie — nawet nieumyślne — grozi karą finansową do 20 000 000 zł nakładaną przez Szefa Krajowej Administracji Skarbowej⁶ oraz odpowiedzialnością karną na mocy Dyrektywy (UE) 2024/1226.³

Na czym polega omijanie sankcji przez kraje trzecie

Sankcje UE wobec Rosji zakazują eksportu wielu kategorii towarów bezpośrednio do Rosji — szczegółowy katalog zawiera Rozporządzenie Rady (UE) nr 833/2014 z dnia 31 lipca 2014 r.² Zakazy dotyczą zarówno sprzedaży bezpośredniej, jak i pośredniej. To drugie zastrzeżenie — „pośredniej" — jest kluczowe.

W praktyce obejście sankcji wygląda następująco: eksporter z UE sprzedaje towar firmie zarejestrowanej w kraju trzecim (który sam nie stosuje sankcji wobec Rosji). Ta firma przeprowadza reeksport towaru do Rosji, często z minimalną przeróbką lub w ramach tranzytowej struktury celnej. Z perspektywy eksportera z UE transakcja wygląda jak zwykła sprzedaż zagraniczna — towar oficjalnie trafia do firmy poza UE, a faktura opiewa na odbiorcę w kraju trzecim.

Problem polega na tym, że rozporządzenie nr 833/2014 zakazuje eksportu objętych towarów „bezpośrednio lub pośrednio" do Rosji lub na rzecz podmiotów w Rosji.² Oznacza to, że firma z UE, która sprzedała towar pośrednikowi wiedząc lub mając powody, by wiedzieć, że trafi on dalej do Rosji, narusza sankcje — bez względu na to, że formalnie dostarczyła go do firmy w kraju trzecim. Samo umieszczenie pośrednika między eksporterem a Rosją nie wyłącza zakazu.

Komisja Europejska i Rada UE określają takie kraje pośredniczące jako miejsca „ze szczególnie wysokim ryzykiem obejścia sankcji" (third countries with continued and particularly high risk of circumvention)⁷ — choć sources.json nie pozwala na wymienienie ich konkretnych nazw z primary source. W praktyce są to państwa graniczące z Rosją lub tradycyjnie silnie z nią powiązane gospodarczo.

Dlaczego to ryzyko dla Twojej firmy — nieświadome uczestnictwo też jest naruszeniem

Wiele polskich firm MŚP uważa, że sankcje dotyczą wyłącznie wielkich korporacji eksportujących technologie wojskowe lub firmy rozliczające się w rublach. To błędne założenie. Rozporządzenie nr 833/2014 stosuje się wprost do wszystkich podmiotów na terytorium UE — i nie przewiduje progu minimalnego ani wyjątku dla małych firm.²⁸

Co ważniejsze, Dyrektywa (UE) 2024/1226 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 24 kwietnia 2024 r.³ zobowiązuje państwa członkowskie do penalizacji nie tylko umyślnych naruszeń sankcji, ale też ich ułatwiania. Oznacza to, że jeśli Twoja firma — nawet bez złej woli — dostarczyła towar objęty embargiem do pośrednika, który następnie wysłał go do Rosji, możesz zostać pociągnięty do odpowiedzialności. Termin implementacji tej dyrektywy przez państwa UE upłynął 20 maja 2025 r.⁹ — w Polsce trwa proces legislacyjny wdrażający jej postanowienia.

Kluczowe pytanie, jakie zadaje sobie organ kontrolny, brzmi: czy firma dochowała należytej staranności? Jeśli ignorowałeś oczywiste sygnały ostrzegawcze (nowy pośrednik, dziwna trasa logistyczna, towar dual-use), argument „nie wiedziałem" jest trudny do obronienia. Organy kontrolne — w Polsce przede wszystkim Szef Krajowej Administracji Skarbowej, który nakłada kary pieniężne na podstawie art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 13 kwietnia 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przeciwdziałania wspieraniu agresji na Ukrainę oraz służących ochronie bezpieczeństwa narodowego (Dz.U. 2022 poz. 835)⁶¹⁰ — badają przebieg transakcji i dokumentację weryfikacyjną.

Eksporter z UE jest de facto pierwszym filtrem bezpieczeństwa w całym łańcuchu dostaw. Jeśli ten filtr nie zadziała, odpowiedzialność spoczywa na firmie, która go pominęła.

Mechanizmy anti-circumvention UE — klauzula „No re-export to Russia"

Unia Europejska odpowiedziała na rosnącą skalę obejścia sankcji konkretnym narzędziem prawnym. W ramach 11. pakietu sankcji, przyjętego 23 czerwca 2023 r., do Rozporządzenia Rady (UE) nr 833/2014 wprowadzono przepisy dotyczące klauzuli „No re-export to Russia" — sformalizowane w art. 12g tego rozporządzenia.⁴⁵

Co nakazuje klauzula „No re-export to Russia"

Klauzula zobowiązuje eksporterów z UE, którzy sprzedają określone towary do krajów trzecich, do uzyskania od kupującego pisemnego zobowiązania, że towar nie zostanie reeksportowany do Rosji ani na rzecz podmiotów w Rosji. Chodzi przede wszystkim o towary wymienione w załącznikach do rozporządzenia nr 833/2014 — w szczególności towary o podwójnym zastosowaniu (dual-use) oraz pozycje z tzw. Common High Priority list (CHP), czyli zestaw komponentów elektronicznych i przemysłowych szczególnie poszukiwanych przez rosyjski przemysł obronny.⁵

Klauzula musi znaleźć się w umowie handlowej lub stanowić osobne oświadczenie podpisane przez odbiorcę. Samo wysłanie e-maila informującego o zakazie reeksportu nie wystarczy — wymagane jest formalne, pisemne zobowiązanie kontraktowe. Jeśli kupujący odmówi jego podpisania, traktuj to jako czerwoną flagę i wstrzymaj transakcję.

Jakie towary są „dual-use" — wyjaśnienie bez żargonu

Termin dual-use (z ang. podwójne zastosowanie) oznacza towary i technologie, które mają zastosowanie zarówno cywilne, jak i wojskowe lub mogą służyć do wytwarzania broni. To nie tylko sprzęt wojskowy — chodzi też o komponenty elektroniczne, układy scalone, silniki, przyrządy optyczne, oprogramowanie do szyfrowania, specjalistyczne chemikalia i wiele innych. Pełna lista takich towarów jest zawarta w załącznikach do rozporządzenia nr 833/2014 i jest regularnie rozszerzana kolejnymi pakietami sankcji.¹¹ Jeśli Twoja firma produkuje lub dystrybuuje cokolwiek z tej kategorii, ryzyko obejścia sankcji przez Twoją sieć sprzedaży jest szczególnie wysokie.

Żeby sprawdzić, czy Twój konkretny produkt jest objęty zakazem, skorzystaj z bazy TARIC Komisji Europejskiej — wyszukiwarka działa według kodu CN towaru i na bieżąco uwzględnia sankcje.¹²

Czerwone flagi — jak rozpoznać transakcję wysokiego ryzyka

Nie istnieje jeden sygnał, który jednoznacznie wskazuje na próbę obejścia sankcji — zazwyczaj to kombinacja kilku czynników. Poniżej lista okoliczności, które powinny uruchomić procedurę pogłębionej weryfikacji, zanim podpiszesz umowę lub wyślesz towar.

Nowy pośrednik bez historii handlowej. Firma, która nagle pojawia się jako kupujący towar dual-use, nie ma strony internetowej, jej siedziba to adres biura wirtualnego, a jej kapitał zakładowy jest symboliczny — to połączenie cech charakterystycznych dla spółki-słupa stworzonej wyłącznie do reeksportu.

Towar, którego przeznaczenie nie pasuje do profilu kupującego. Firma importująca do kraju trzeciego zaawansowane komponenty elektroniczne lub specjalistyczne maszyny, nie będąc producentem ani dealerem w tej branży, nie ma oczywistego powodu biznesowego, żeby je nabywać. Jeśli nie potrafisz odpowiedzieć na pytanie „po co ta firma kupuje ten towar", powinieneś zadać to pytanie wprost kupującemu.

Niestandardowa lub wieloetapowa trasa logistyczna. Towar jadący z Polski do firmy w kraju A, który według dokumentacji ma być następnie „przetransportowany" do kraju B przed finalną dostawą — szczególnie jeśli kraj B sąsiaduje z Rosją — to sygnał wymagający wyjaśnienia.

Rozbieżność między deklarowanym odbiorcą a wskazanym użytkownikiem końcowym. Jeśli kupujący podaje inne dane niż faktyczny odbiorca, albo dokumenty transportowe wskazują na lokalizację niepokrywającą się z adresem dostawy w umowie, pojawia się pytanie o rzeczywiste miejsce przeznaczenia towaru.

Płatność przez stronę trzecią lub w nieoczywistej walucie. Gdy podmiot A zamawia towar, ale płaci za niego podmiot B — i nie ma jasnego wytłumaczenia tej struktury — warto zapytać, dlaczego.

Brak zainteresowania warunkami gwarancji lub serwisu. Nabywca sprzętu, który nie pyta o warunki gwarancji, naprawę ani serwis posprzedażowy, prawdopodobnie nie planuje długoterminowego użytkowania towaru w miejscu dostawy.

Komisja Europejska oficjalnie identyfikuje kraje trzecie o podwyższonym ryzyku obejścia sankcji jako miejsca, przez które szczególnie często prowadzone są takie transakcje.⁷ Jeśli Twój kontrahent jest zarejestrowany w jednym z takich państw, każda z powyższych czerwonych flag powinna skutkować wstrzymaniem transakcji do czasu wyjaśnienia wątpliwości.

Jak zabezpieczyć firmę — due diligence i klauzule umowne

Co to jest due diligence — bez żargonu

Due diligence (z ang. należyta staranność) to po prostu systematyczna weryfikacja kontrahenta przed zawarciem transakcji. Tak jak przed kupnem używanego auta sprawdzasz jego historię serwisową i VIN, tak przed sprzedażą towaru dual-use powinieneś sprawdzić, kim jest kupujący, czym się zajmuje i po co potrzebuje Twojego produktu. W kontekście sankcji należyta staranność to nie opcja — to Twoja linia obrony, jeśli coś pójdzie nie tak.

Krok po kroku — jak przeprowadzić weryfikację

1. Zidentyfikuj, czy Twój towar jest objęty embargiem. Sprawdź kod CN towaru w bazie TARIC Komisji Europejskiej¹² i porównaj go z załącznikami do rozporządzenia nr 833/2014.¹¹ Jeśli kod pasuje do listy — masz do czynienia z towarem wysokiego ryzyka i każda sprzedaż do kraju trzeciego wymaga podwyższonej staranności.

2. Zweryfikuj tożsamość kupującego. Sprawdź, czy firma kupującego figuruje na skonsolidowanej liście sankcyjnej UE¹³ oraz na polskiej liście MSWiA prowadzonej przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych.¹⁴¹⁵ Sprawdź też, czy jest kontrolowana przez podmiot objęty sankcjami — zgodnie z regułą własności, podmiot jest traktowany jak objęty sankcjami, jeśli sankcjonowana osoba posiada ponad 50% jego udziałów.¹⁶

3. Zidentyfikuj rzeczywistego użytkownika końcowego. Zapytaj wprost: kto będzie faktycznie używał towaru i w jakim celu? Jeśli kupujący odmawia podania tej informacji lub podaje dane niespójne z profilem transakcji, wstrzymaj sprzedaż. Sprawdź też strukturę własnościową kontrahenta — szczegóły opisuje artykuł o regule własności 50% w sankcjach UE.

4. Wstaw klauzulę „No re-export to Russia" do umowy. To wymóg prawny wynikający z art. 12g rozporządzenia nr 833/2014 dla określonych towarów.⁴⁵ Klauzula powinna być sformułowana wyraźnie: kupujący zobowiązuje się, że towar nie trafi do Rosji ani na rzecz podmiotów rosyjskich, a naruszenie tego zobowiązania uprawnia Twoją firmę do natychmiastowego rozwiązania umowy.

5. Uzyskaj pisemne oświadczenie o użytkowniku końcowym (EUC — End-User Certificate). Dla towarów wysokiego ryzyka standardem jest żądanie dokumentu, w którym kupujący potwierdza tożsamość i lokalizację użytkownika końcowego. Jeśli kupujący twierdzi, że towar jest dla jego własnego zakładu produkcyjnego — poproś o potwierdzenie adresu zakładu i sprawdź, czy jest to wiarygodne.

6. Dokumentuj całą procedurę weryfikacji. Zachowaj kopie wyszukiwań na listach sankcyjnych z datą, korespondencję z kontrahentem, podpisane klauzule i oświadczenia o użytkowniku końcowym. W razie kontroli to dokumentacja, nie deklaracje, decyduje o wyniku postępowania. Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu wskazuje 5-letni termin przechowywania dokumentacji dla instytucji obowiązanych w rozumieniu tej ustawy¹⁷ — analogiczną zasadę warto stosować profilaktycznie dla dokumentacji weryfikacji sankcyjnej.

7. Wdróż wewnętrzną procedurę red-flag review. Zanim jakakolwiek transakcja wysokiego ryzyka zostanie zaakceptowana, powinna przejść przez weryfikację przynajmniej jednej osoby odpowiedzialnej za compliance — nawet jeśli jest to właściciel firmy. Papierowy ślad takiej decyzji jest niezbędny.

Kary za udział w obejściu sankcji

Udział w obejściu sankcji — nawet nieumyślny — podlega tym samym sankcjom co bezpośrednie naruszenie embarga. Poniżej zestawienie głównych konsekwencji.

Kara do 5 lat pozbawienia wolności przewidziana w Dyrektywie (UE) 2024/1226 dotyczy naruszeń, które obejmują środki finansowe lub zasoby gospodarcze o wartości co najmniej 100 000 EUR.¹⁸ Termin implementacji tej dyrektywy przez państwa UE upłynął 20 maja 2025 r.⁹ — w Polsce trwa proces legislacyjny wdrażający jej postanowienia w prawie krajowym.

Warto też pamiętać, że polskie firmy, które prowadzą transakcje w dolarach lub mają powiązania z podmiotami z USA, mogą być objęte sankcjami OFAC (Office of Foreign Assets Control, U.S. Department of the Treasury).¹⁹ Jurysdykcja OFAC jest szeroka i obejmuje m.in. transakcje rozliczane w USD — nawet jeśli firma jest zarejestrowana poza USA.

FAQ — najczęstsze pytania

Czy jeśli kupujący w kraju trzecim zapewnia mnie, że towar nie trafi do Rosji, jestem chroniony?

Zapewnienie ustne ani zwykły e-mail nie wystarczają. Klauzula „No re-export to Russia" musi być sformalizowanym zobowiązaniem kontraktowym — wpisanym do umowy sprzedaży lub stanowiącym osobny, podpisany dokument. To wymóg wynikający z art. 12g rozporządzenia nr 833/2014.⁴⁵ Dodatkowo, samo posiadanie klauzuli nie zwalnia Cię z obowiązku weryfikacji — jeśli miałeś powody, by podejrzewać reeksport do Rosji, klauzula nie jest tarczą ochronną.

Czy moje towary mogą być objęte zakazem, nawet jeśli nie produkuję niczego wojskowego?

Tak. Kategoria towarów dual-use jest bardzo szeroka i obejmuje wiele produktów pozornie cywilnych — od komponentów elektronicznych przez specjalistyczne oprogramowanie po określone chemikalia i materiały. Żeby sprawdzić swój produkt, sprawdź jego kod CN w bazie TARIC¹² i porównaj z załącznikami do rozporządzenia nr 833/2014.¹¹

Co grozi za nieumyślne uczestnictwo w łańcuchu obejścia sankcji?

Odpowiedzialność administracyjna (kara pieniężna do 20 000 000 zł⁶) może powstać nawet bez umyślności — kluczowe jest to, czy dochowałeś należytej staranności. Odpowiedzialność karna na mocy Dyrektywy (UE) 2024/1226 wymaga umyślności.³ Dokumentacja weryfikacyjna (kto, kiedy, co sprawdził i jakie decyzje podjął) jest głównym narzędziem obrony.

Czy powinienem weryfikować kontrahenta przed każdą transakcją, czy wystarczy raz?

Lista sankcyjna UE jest aktualizowana z każdym nowym pakietem. Pierwsze kroki — sprawdzenie tożsamości i struktury własności firmy kupującego — możesz wykonać raz przy nawiązaniu relacji, ale weryfikację na listach sankcyjnych powinieneś powtarzać przy każdej istotnej transakcji oraz w przypadku zmian w strukturze własności kontrahenta lub wszelkich wątpliwości. Wpisy na listę skonsolidowaną UE przekroczyły 2500 indywidualnych podmiotów po 18. pakiecie sankcji²⁰ — liczba wciąż rośnie.

Jakie dokumenty powinienem przechowywać jako dowód due diligence?

Minimalny zestaw to: wydruk lub zrzut ekranu z wyszukiwania na liście skonsolidowanej UE z datą i godzinę wyszukiwania, podpisana klauzula „No re-export" lub oświadczenie o użytkowniku końcowym, kopia dokumentów rejestracyjnych firmy kupującego, korespondencja dotycząca pytań o cel zakupu. Dokumentację warto przechowywać co najmniej 5 lat — analogicznie do terminu wynikającego z art. 49 ustawy z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy.¹⁷

Czy firma z kraju trzeciego, która kupiła ode mnie towar, jest wpisana na listę sankcyjną UE?

Lista skonsolidowana UE (CELEX 32014R0269²¹) obejmuje osoby fizyczne i prawne wpisane przez Radę UE — niezależnie od ich siedziby. Podmiot zarejestrowany w kraju trzecim może znaleźć się na tej liście. Jeśli podmiot jest kontrolowany w ponad 50% przez osobę lub firmę objętą sankcjami, sam też podlega zakazom — nawet bez osobnego wpisu.¹⁶

Jak Sanqto pomaga firmom ograniczyć ryzyko obejścia sankcji

Weryfikacja kontrahenta na wielu listach sankcyjnych jednocześnie — UE, polskiej liście MSWiA, ONZ — to zadanie, które przy ręcznym podejściu zajmuje czas i generuje ryzyko przeoczenia. Sanqto automatyzuje ten proces: oprogramowanie instalowane w infrastrukturze Twojej firmy (on-premise, dane nie opuszczają Twojej sieci) weryfikuje kontrahentów na bieżąco i daje wynik w jednym z trzech stanów — MATCH, POSSIBLE lub CLEAR. Pomaga zmniejszyć ryzyko nieświadomego pominięcia wpisów na listach sankcyjnych i dokumentuje każdą weryfikację z datą i timestampem.

Jeśli Twoja firma działa w sektorze nieruchomości, turystycznym lub jakiejkolwiek innej branży objętej obowiązkami sankcyjnymi, sprawdź, jak weryfikacja kontrahenta pod kątem sankcji wygląda w praktyce.

Więcej o tym, które firmy są objęte obowiązkiem sanction screening, dowiesz się z artykułu Czy moja firma musi prowadzić sanction screening?

Podstawa prawna

• Rozporządzenie Rady (UE) nr 833/2014 z dnia 31 lipca 2014 r. dotyczące środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie — CELEX 32014R0833
• Rozporządzenie Rady (UE) nr 269/2014 z dnia 17 marca 2014 r. w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy — CELEX 32014R0269
• Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1226 z dnia 24 kwietnia 2024 r. w sprawie definicji przestępstw i kar w odniesieniu do naruszenia środków ograniczających Unii — CELEX 32024L1226
• Ustawa z dnia 13 kwietnia 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przeciwdziałania wspieraniu agresji na Ukrainę oraz służących ochronie bezpieczeństwa narodowego (Dz.U. 2022 poz. 835) — eli.gov.pl
• Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu — eli.gov.pl
• FAQ DG FISMA — „No re-export to Russia" clause (art. 12g rozp. 833/2014) — finance.ec.europa.eu
• Skonsolidowana lista sankcyjna UE — webgate.ec.europa.eu/fsd
• Polska lista sankcyjna MSWiA — gov.pl/web/mswia
• Baza TARIC — ec.europa.eu/taxation_customs/dds2/taric
• Sankcje UE wobec Rosji — przegląd pakietów, DG FISMA — finance.ec.europa.eu

Powiązane artykuły

• Jakie sankcje obowiązują wobec Rosji? — przegląd wszystkich trzech reżimów sankcyjnych
• Embargo na Rosję — praktyczny przewodnik — które towary są zakazane i jak sprawdzić kod CN w TARIC
• Czy moja firma musi prowadzić sanction screening?

Informacja, nie porada prawna. Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady prawnej. Stan prawny na dzień: 20 maja 2026. Konkretne obowiązki Twojej firmy zależą od profilu działalności i wymagają indywidualnej oceny — w razie wątpliwości skonsultuj się z prawnikiem lub doradcą compliance.